Correct Answer: (d) स्लेट
Solution:- शेल कायांतरण के दौरान स्लेट चट्टानें बनती हैं। स्लेट, शिस्ट, संगमरमर, क्वार्टजाइट आदि कायांतरित चट्टानों के उदाहरण हैं।
- मुख्य संकल्पना
- कायांतरण (metamorphism) म्हणजे काय: तलछटी किंवा अन्य प्रकारच्या चट्टानांना उच्च तापमान/दबावाखालील भूगर्भीय प्रक्रियांद्वारे त्यांच्या खनिज संरचनेत आणि संरचनेत बदल करणे.
- शेल कायांतरणाचा विशेषत्व: मुख्यतः शेल या तलछटी चट्टानामुळे तयार होणाऱ्या रूपांतरित चट्टांना उद्देशून, जी सामान्यतः धात्रीय-खनिज संरचनेत बदलून नवी चट्टानं बनवते.
- शेल कायांतरणातून निर्माण होणाऱ्या मुख्य चट्टानांचे प्रकार
- स्लेट (slate): shale पासून सूक्ष्म फूट-फूट पथर होण्याची प्रक्रिया; पृष्ठभागावर खडबडीत परंतु पातळ पॉलिशेड बनावट, फॅब्रिकेटेड (slaty cleavage) असल्यामुळे पत्थरांना उभे-टिकडे विभाजित करता येते. [उदा. shale ते slate प्रक्रिया]
- मॅज्नेशाइट-युक्त स्लेट (phyllite): slate से अधिक प्राधान्यपूर्ण चमक आणि अधिक फाइन-ग्रेड क्रिस्टलाइन बनावट; हलकी-ताकद आणी हलकी-चमक असते.
- चीक-युक्त चिकण (gneiss): shale च्या उच्च-तापमान-दबावातल्या रूपांतरणामुळे गरज असलेल्या खनिज परतण्यामुळे बहुधा रेखीय banding (gneissic banding) दिसते.
- मॅग्नेसियेट-युक्त खनिजांचे बनावट (biotite/muscovite-rich rocks) आणि काही प्रकरची schist (जसे मँग्नेस-शिष्ट) जे shale मधील मॅग्नेशियम-जड खनिजांच्या पुनर्गठनामुळे बनतात.
- शेल-आधारित क्वार्ट्ज-आधारित रूपांतरित चट्टाने: काही परिस्थितीत quartz veining किंवा quartz-rich bands दिसू शकतात.
- सामान्यतः, shale कायांतरणात प्रामुख्याने तलछटी खनिजांचे पुनर्गठन, क्लिस्टलाइनिंग, आणि शेलच्या परस्पर परतण्यामुळे विविध प्रकारची रूपांतरित चट्टाने दिसतात.
- कायांतरण प्रक्रियेचे वैशिष्ट्य
- तापमान आणि दबाव: shale कायंतरणात तापमान सामान्यतः मध्यम ते उच्च पातळीपर्यंत वाढते, आणि दबाव देखील वाढतो; परिणामी खनिज संरचना वेगवेगळ्या प्रकारे क्रिस्टलीकृत होते.
- प्राकृत परिणाम: खनिजांचे reorganize होणे, parallel bands तयार होणे, हलकी-ब्लड रचना निर्माण होणे, आणि चट्टानांची पृष्ठभाग-आकृती (cleavage) विकसित होणे.
- पानी/रासायनिक क्रिया: काही परिस्थितीत जलयुक्त रसायनांद्वारे खनिजांचे परस्परिकरण अधिक सुलभ होते.
- कायांतरणातील विविधता: तापमान-दबावाच्या बदलांनुसार shale वरून slate, phyllite, schist, आणि पुढे gneiss अशा क्रमाने विविध प्रकारची रूपांतरणे घडू शकतात.
- उपयुक्त उदाहरणे
- सामान्यतः कमी ते मध्यम तापमानात आणि संकुल दबावात, पृष्ठभागाची समान परतण्याने; सतत पातळ-फृत्त संरचना दिसते.
- तापमान/दबाव वाढत जाणार्या स्थितीत, खनिजांचे क्रिस्टलिंग अधिक सुक्ष्म आणि शेवटी schistosity (खरेखंद्या पट्टे) दिसू शकते.
- अत्यंत उच्च तापमान-दबावाच्या परिस्थितींमध्ये, खनिजांचे कल्टिंग-आकारण मोठ्या प्रमाणावर होते आणि banded रूपे निर्माण होतात.
- तपशीलत: शेल कायांतरणाची वैशिष्ट्ये व चिन्हे
- पृष्ठभाग-खंड: प्रमाणे समतल cleavage, phyllite मध्ये satin-like sheen, schist मध्ये glittering minerals (biotite/muscovite) तसेच
- संरचना: मजबूत banding किंवा layering (gneissic banding), textures मध्ये विविध रंगाचे खनिज एकत्र दिसू शकतात.
- खनिजांची विविधता: मॅग्नीशियम, सिलिकेट खनिजे, क्लोराइट/क्वार्टזची उपस्थिती आणि विशिष्ट पातळ्या.
- दावा आणि संदर्भ
- शेल कायांतरणाच्या सामान्य मार्गदर्शक माहिती आणि प्रकारांची यादी सामान्य भूगोल/भूगर्भशास्त्राच्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये दिलेली असते
- उदाहरणार्थ, शैल चक्राशी संबंधित संदर्भात slate, phyllite, schist, आणि gneiss हे
- प्रमुख रूपांतरण प्रकार म्हणून दिले जातात. [उदा. शैल चक्रावर आधारीत स्रोतांमध्ये slate/ phyllite/ schist/ gneiss या रूपांतरणांची चर्चा आढळते]।
