यूजीसी NTA नेट जेआरएफ परीक्षा, दिसम्बर-2019 (संस्कृत)

Total Questions: 50

21. 'काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात्' इत्युक्ति अस्ति-

Correct Answer: (b) वामनस्य
Solution:

'काव्यं ग्राह्ममलङ्कारात्' इत्युक्ति वामनः अस्ति। अर्थात् संस्कृत साहित्य में रीति सम्प्रदाय की प्रतिष्ठा करने वाले आचार्य वामन हैं।

संस्कृत साहित्य में रीति शब्द का प्रयोग सर्वप्रथम वामन ने किया। वामन के अनुसार, शब्दालङ्कारों व अर्थालङ्कारों को प्रकट करने वाले शब्दार्थ को अलङ्कार कहते हैं।

22. रथाङ्गपाणेः पटलेन रोचिषामृषित्विषः संवलिताविरेजिरे। चलत्पलाशान्तरगोचरास्तरोस्तुषारमूर्तेरिव नक्तमंशवः।-अस्मिन्श्लोके 'तुषारमूर्ति' इति शब्दः कस्य वाचकः ?

Correct Answer: (b) चन्द्रस्य
Solution:

रथाङ्गपाणेः पटलेन रोचिषामृषित्विषः संवलिताविरेजिरे। चलत्पलाशान्तरगोचरास्तरोस्तुषारमूर्तेरिव नक्तमंशवः।।
अस्मिन् श्लोके 'तुषारमूर्ति' इति चन्द्रस्य शब्दः वाचकः। अर्थात् प्रस्तुत श्लोक में 'तुषारमूर्ति' यह शब्द चन्द्र शब्द का वाचक है।

23. अधोलिखितेषु केन सह कस्य सम्बन्ध?

तालिका - I (पद-प्रकार)तालिका - II (उदाहरण)
(a) आख्यातम्(i) अद:
(b) नाम(ii) भवति
(c) निपातः(iii) परि
(d) उपसर्गः(iv) नु

समुचितां तालिकां चिनुत- आशयः- 

Correct Answer: (d) (a) (ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(ii)
Solution:

समुचितां तालिकां -

तालिका - I (पद-प्रकार)तालिका - II (उदाहरण)
आख्यातम्भवति
नामअद:
निपातःनु
उपसर्गःपरि

24. अधोऽङ्कितेषु योगसूत्रानुसारं योगाङ्गेषु गण्येते-

(a) स्वाध्यायः
(b) निरुद्धम्
(c) प्रत्यक्षम्
(d) समाधिः
समुचित विकल्पं चिनुत- 

Correct Answer: (a) (a) एवं (d)
Solution:

योगसूत्रानुसारं योगाङ्गेषु-स्वाध्यायः समाधिः गण्येते- योगसूत्र के अनुसार योग के अङ्गों में स्वाध्याय व समाधि की गणना की जाती है।

25. न तेन सज्यं क्वचिदुद्यतुं धनुः कृतं न वा तेन विजिह्यमानम् ।

गुणानुरागेण शिरोभिरुह्यते नराधिपैर्माल्यमिवास्य शासनम्॥
अस्मिन् श्लोके प्रशंसा वर्तते- 

Correct Answer: (c) दुर्योधनस्य
Solution:

न तेन सज्यं क्वचिदुद्यतुं धनुः कृतं न वा तेन विजिह्यमानम्।
गुणानुरागेण शिरोभिरुह्यते नराधिपैर्माल्यमिवास्य शासनम् ।।
अस्मिन् श्लोके दुर्योधनस्य प्रशंसा वर्तते ।

26. याज्ञवल्क्यमते उतरा कुत्र बलवतीभवति ?

Correct Answer: (a) सर्वेष्वर्थविवादेषु
Solution:

याज्ञवल्क्यमते उतरा सर्वेष्वर्थविवादेषु बलवती भवति । अर्थात् सभी प्रकार के अर्थ (धन) के विवादों में उत्तरक्रिया (बाद के कार्य) प्रबल होते हैं।
“सर्वेष्वर्थविवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया" यह सूक्ति याज्ञवल्क्यस्मृति के 'व्यवहाराध्याय' से लिया गया है।

27. ससायणभाष्यर्वेदसंहितां सम्पाद्य तस्याः प्रकाशनकार्य प्रथमं केन वैदेशिकेन कृतमस्ति?

Correct Answer: (a) मैक्षमूलरेण
Solution:

ससायणभाष्य दसंहितां सम्पाद्य तस्याः प्रकाशनकार्य प्रथमं मैक्षमूलरेण वैदेशिकेन कृतमस्ति।
अर्थात् सायणभाष्य द्वारा सम्पादित ऋग्वेद संहिता का प्रकाशन कार्य सर्वप्रथम विदेशी विद्वान 'मैक्षमूलर' ने किया।

28. (A) 'स किं सखा साधु न शास्ति यो नृपम् । - इयं पंक्तिः भारवेः किरातार्जुनीयदुद्धतोऽस्ति।

(B) वनेचरः युधिष्ठिरं प्रति दुर्योधनस्य सत्यं वृत्तान्तमवबोधयितुं वदति।

Correct Answer: (a) (A) कथनं मित्रस्य साधुशीलतां प्रमाणीकरोति । (R) कथनं वनेचरस्य स्वामिनः वञ्चनां निषेधयति ।
Solution:

उपयुक्त पंक्तियों के कथन के अनुसार उचित निष्कर्ष इस प्रकार है-
(A) कथनं मित्रस्य साधुशीलतां प्रमाणीकरोति । अर्थात् मित्र का कथन उत्तम चरित्र को प्रमाणित करता है।

(R) कथनं वनेचरस्य स्वामिनः वञ्चनां निषेधयति अर्थात् वनेचर का कथन स्वामी (राजा युधिष्ठिर) को ठगने से बचाता है।

29. अधस्तनेषु वेदान्तानुसारं षट्कसम्पत्तिषु गण्येते-

(a) श्रवणम् (b) मननम् (c) श्रद्धा (d) समाधानम्
समुचित विकल्पं चिनुत-

Correct Answer: (c) (c) एवं (d)
Solution:

वेदान्त के अनुसार, षट्कसम्पत्तियों में श्रद्धा और समाधान की गणना की जाती है।
श्रद्धा - 'गुरुपदिष्टवेदान्तवाक्येषु विश्वासः श्रद्धा' अर्थात् गुरु द्वारा उपदिष्ट वेदान्त के वाक्यों में विश्वास श्रद्धा है।

समाधान - 'निगृहीतस्य मनसः श्रवणादौ तदनुगुणविषये च समाधिः समाधानम्' अर्थात् निगृहीत मनस् (चित्त) का श्रवणादि के अनुकूल गुरुशुश्रूषा, वेदान्तग्रन्थों का सम्पादन और उनकी रक्षा करना आदि विषयों में स्थिर हो जाना समाधान है। षट्क सम्पत्तियाँ इस प्रकार है-
(1) शम (2) दम (3) उपरति (4) तितिक्षा (5) समाधान (6) श्रद्धा ।

30. महाभारतस्य 'खिल' पर्व कथ्यते-

Correct Answer: (c) हरिवंशपुराणम्
Solution:

महाभारतस्य 'खिल' पर्व 'हरिवंशपुराणम्' कथ्यते अर्थात् महाभारत के खिल (शेष) पर्व को हरिवंश पुराण के नाम से जाना जाता है।