यूजीसी NTA नेट जेआरएफ परीक्षा, दिसम्बर-2019 (संस्कृत)

Total Questions: 50

31. महाभारताश्रितं भासविरचितं ग्रन्थद्वयं किमस्ति?

(a) अभिज्ञानशाकुन्तलम् (b) ऊरुभङ्गम् (c) स्वप्नवासवदत्तम् (d) दूतघटोत्कचम्
अधस्तनेषु समीचीनं विकल्पं चिनुत

Correct Answer: (d) (b) एवं (d)
Solution:

महाभारताश्रितं भासविरचितं ग्रन्थद्वयं ऊरुभङ्गम दूतघटोत्कचम् अस्ति अर्थात् महाभारत पर आश्रित भास द्वारा रचित दो ग्रन्थ - ऊरुभङ्गम् और दूतघटोत्कचम् है।
भास के नाम से तेरह नाटक प्रचलित हैं जो कथा स्रोत की दृष्टि से चार भागों में बाँटा गया है:-
(क) उदयन-कथा-मूलक - 
(1) प्रतिज्ञायौगन्धरायण (2) स्वप्नवासवदत्तम्
(ख) महाभारत मूलक
(3) ऊरुभंग (4) दूतवाक्य (5) पञ्चरात्र (6) बालचरित (7) दूतघटोत्कच (8) कर्णभारम् (9) मध्यमव्यायोग
(ग) रामायण मूलक
(10) प्रतिमानाटक (11) अभिषेकनाटक
(घ) कल्पना मूलक
(12) अविमारक (13) चारुदत्त

32. 'पैल' इति पदं विद्यते

(a) गणविशेषस्यादिमः शब्दः (b) पैले भवा (c) पीलाया गोत्रापत्यम् (d) पैलस्य इयम्
अधस्तनेषु समीचीनं विकल्पं चिनुत- 

Correct Answer: (c) (a) एवं (c)
Solution:

पैलः इति पदं गणविशेष्यादिमः शब्दः पीलाया गोत्रापत्यं च विद्यते अर्थात् 'पैलः' यह पद गण विशेष का प्रथम शब्द और पीलाया गोत्र के पुत्र का बोधक है।

33. बौद्धदर्शनानुसारं चतुर्णाम् आर्यसत्यानाम् उचितः क्रमोऽस्ति-

Correct Answer: (a) दुःखम्, समुदायः, निरोधः, मार्गः
Solution:

बौद्धदर्शनानुसारं चतुर्णाम् आर्यसत्यानाम् उचितः क्रमोऽस्ति दुःखम्, दुःख समुदायः, दुःख निरोधः, दुःख निरोधः मार्गः।
दुःखसमुदायनिरोधमार्गाश्चत्वारआ्यबुद्धस्याभिमतानि तत्त्वानि अर्थात्- (1) दुःख संसार दुःखमय है। (2) दुःख समुदाय दुःख उत्पन्न होने का कारण है। (तृष्णा) (3) दुःख निरोध दुःख का निवारण सम्भव है। (4) दुःखनिरोधमार्ग दुःख निवारक मार्ग ।

अष्टांगिक मार्ग - (1) सम्यदृष्टि (2) सम्यक् संकल्प (3) सम्यक् वाणी (4) सम्यक् कर्म (5) सम्यक् आजीव (6) सम्यक् प्रयत्न (7) सम्यक् स्मृति तथा (8) सम्यक् समाधि

34. ऐतरेयब्राह्मणग्रन्थानुसारेण शुनः शेपस्य पितुनम किमासीत्?

Correct Answer: (c) अजीगर्तः
Solution:

ऐतरेयब्राह्मणग्रन्थानुसारेण शुनः शेपस्य पितुर्नाम 'अजीगर्तः' आसीत् अर्थात् ऐतरेयब्राह्मण ग्रन्थ के अनुसार 'शुनः शेप' के पिता का नाम 'अजीगत' था।

35. कौटिलीयमते प्रव्रज्याप्रत्यवसितः प्रज्ञाशौचयुक्तः गूढ़पुरुषोऽस्ति-

Correct Answer: (d) उदास्थितः
Solution:

कौटिलीयमते प्रव्रज्याप्रत्यवसितः प्रज्ञाशौचयुक्तः गूढ़पुरुषोऽस्ति 'उदास्थितः । अर्थात् कौटिल्य के मत के अनुसार, संन्यासी के समीप निवास करने वाला प्रज्ञा (विद्वान्) शौच (पवित्रता) से युक्त गूढ़पुरुष 'उदास्थित' कहलाता है।

36. "काव्यप्रकाशे विशेषवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थः"-अत्र क उच्यते-

Correct Answer: (d) तात्पर्यार्थः
Solution:

"काव्यप्रकाशे विशेषवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थः” अत्र तात्पर्यार्थः उच्यते अर्थात् काव्यप्रकाश में आये हुए विशेषवपुः (विलक्षण शरीर वाला) वाक्य में आये हुए पदों का अर्थ नहीं हैं, अपितु तात्पर्य वृत्ति से प्रकटित वाक्य का अर्थ है।

तात्पर्यार्थो विशेषवपुपदार्थोऽपि वाक्यार्थः समुल्लसतीत्यभिहितान्व यवादिनां मतम्। वाक्य में आया हुआ 'अभिहितान्वयवाद कुमारिल भट्ट के मतानुयायी मीमांसको का मत है। कुमारिल भट्ट के अनुसार, 'तात्पर्यार्थ' नामक चतुर्थ शक्ति भी होती है, जबकि 'अन्विताभिधानवादी' (गुरु प्रभाकर) इनके वाच्यार्थ में ही 'तात्पर्यार्थ' शक्ति को मानते हैं।

37. 'हरि + एतौ' इत्यत्र भवत:-

(a) यण् - सन्धिः (b) पररूपम् (c) प्रगृहसज्ञा (d) प्रकृतिभावः
अधोलिखितेषु समुचितं विकल्पं चिनुत- 

Correct Answer: (c) (c) एवं (d)
Solution:

हरि + एतौ इत्यत्र प्रगृहसज्ञा प्रकृति भावः भवतः अर्थात् हरी + एतौ इस पद में प्रगृहसज्ञा और प्रकृतिभाव दोनों होता है, क्योंकि "ईदृदेद् द्विवचनमां प्रगृहसज्ञा स्यात् सूत्र से ईकारान्त, ऊकारान्त, ऐकारान्त द्विवचन की प्रगृहसज्ञा होती है, जहाँ पर प्रगृहसज्ज्ञा होती है वहाँ पर प्रकृतिभाव होता है।

38. अधोलिखितानां ग्रन्थानां रचनाकालदृष्ट्या समुचितं क्रमं चिनुत -

Correct Answer: (c) वाक्यपदीयम्, काशिका, प्रदीपः, सारस्वत व्याकरणम्,
Solution:

अधोलिखितानां ग्रन्थानां रचनाकालदृष्ट्या समुचितं क्रमं अस्ति- वाक्यपदीयम्, काशिका, प्रदीपः, सारस्वत व्याकरणम्।

ग्रंथ लेखक/टीकाकार
वाक्यपदीयम्भर्तृहरि
काशिका टीकाजयादित्य और वामन
प्रदीप टीकाआचार्य कैय्यट
सारस्वत व्याकरणम्श्रीमद्अनुभूति स्वरूपाचार्य

39. अधोऽङ्कितानां केन सहः कस्य सम्बन्धः ?

तालिका - I (व्याकरणकार)तालिका - II (योगदान/विधा)
(a) प्रत्यक्षमेवः प्रमाणम्(i) जैनाः
(b) सप्तभङ्गिनयः(ii) साङ्घदर्शनम्
(c) हेत्वाभासाः(iii) चार्याकः
(d) सत्कार्यवादः(iv) नैयायिकाः

अधस्तनेषु समीचीनं विकल्पं चिनुत- 

Correct Answer: (b) (a) (iii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(ii)
Solution:
तालिका - I (व्याकरणकार)तालिका - II (योगदान/विधा)
प्रत्यक्षमेवः प्रमाणम्(iii) चार्वाकः
सप्तभङ्गिनयः (i) जैनाः
हेत्वाभासाः (iv) नैयायिकाः
सत्कार्यवादः (ii) साङ्घदर्शनम्

40. वैशेषिकदर्शनानुसारं सप्तपदार्थेषु न गण्येते-

(a) पुरुषः (b) विशेषः (c) गुणः (d) अहङ्कारः
समुचितं विकल्पं चिनुत-

Correct Answer: (d) (a) एवं (d)
Solution:

वैशेषिकदर्शनानुसारं सप्तपदार्थेषु पुरुषः अहङ्कारः न गण्येते अर्थात् वैशेषिक दर्शन के अनुसार सात पदार्थों में पुरुष और अहङ्कार की गणना नहीं की गयी है।

सप्तपदार्थानाम् - (1) द्रव्यः (2) गुणः (3) कर्मः (4) सामान्यः (5) विशेषः (6) समवायः (7) अभावः