यूजीसी NTA नेट जेआरएफ परीक्षा, जून 2020 (संस्कृत)

Total Questions: 100

71. अधोनिर्दिष्टयुग्मानां समीचीनां तालिकां चित

(A) गोपथ-ब्राह्मणम्(I) कृष्णयजुर्वेदः
(B) बृहदारण्यकम्(II) सामवेदः
(C) आर्षेय-ब्राह्मणम्(III) अथर्ववेदः
(D) तैत्तिरीय-ब्राह्मणम्(IV) शुक्लयजुर्वेदः

अत्र समुचितं विकल्पं चिनुत-

Correct Answer: (a) (A)- (III), (B)- (IV), (C)- (II), (D)-(I)
Solution:
गोपथ-ब्राह्मणम्अथर्ववेदः
बृहदारण्यकम्शुक्लयजुर्वेदः
आर्षेय-ब्राह्मणम्सामवेदः
तैत्तिरीय-ब्राह्मणम्कृष्णयजुर्वेदः

→ अथर्ववेद का एक मात्र ब्राह्मण - गोपथ ब्राह्मण है।
→ शुक्लयजुर्वेद का एक मात्र आरण्यक - बृहदारण्यक है।
→ आर्षेय, तांड्य (पंचविंश) षड्विंश, सामवेद के ब्राह्मण
सामविधान, देवताध्याय, उपनिषद्,  ग्रन्थ है
संहितोपनिषद्, मंत्रब्राह्मण और वंशब्राह्मण
→ कृष्णयजुर्वेद एकमात्र - तैत्तिरीय ब्राह्मण  ग्रन्थ है।

72. वाक्यपदीये भर्तृहरिणा कतम शब्दार्थयोः सम्बन्धौ स्वीकृत ?

(A) संयोगः (B) कार्यकारणभावः  (C) समवायः (D) योग्यता
अत्र समुचितं विकल्पं चिनुतः 

Correct Answer: (d) (B) एवम् (D)
Solution:

वाक्यपदीये भर्तृहरिणा 'कार्यकारणभावः, योग्यता' शब्दार्थयोः सम्बन्धी स्वीकृतौ ।
अर्थात् - वाक्यपदीय में भर्तृहरि के द्वारा कार्यकारणभाव, योग्यता शब्दों और अर्थों का सम्बन्ध स्वीकार किया है। वाक्यपदीय भर्तृहरि की रचना है,
जिसमें तीन काण्ड है- (1) आगम (2) वाक्य (3) प्रकीर्ण।

73. अधस्तनयुग्मानां समीचीनां तालिकां चिनुत-

(A) शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः।(I) नलचम्पूः
(B) आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः।(II) नैषधीयचरितम्
(C) अक्षमालाप्रवृत्तिज्ञा कुशासनपरिग्रहा ब्राह्मीव दौर्जनी संसद्रन्दनीया समेखला।(III) रत्नावली
(D) अदृष्टमप्यर्थमदृष्टवैभवात्करोति सुप्तिर्जनं दर्शनातिथिम्।(VI) अभिज्ञानशाकुन्तलम्

अत्र समुचितं विकल्पं चिनुत- 

Correct Answer: (d) (A)- (IV), (B)-(III), (C)-(I), (D)-(II)
Solution:

उपरिनिर्दिष्टयुग्मानां समीचीनां तालिकां सन्ति-
(A) शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः अभिज्ञानशाकुन्तलम्
(B) आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः - रत्नावली
(C) अक्षमालापवृत्तिज्ञा कुशासनपरिग्रहा ब्राह्मीव दौर्जनी नलचम्पूः
(D) अदृष्टमप्यर्थमदृष्टवैभवात्करोति सुप्तिर्जन दर्शनातिथिम् नैषधीयचरितम्
अभिज्ञानशाकुन्तलम् 'कालिदास' की रचना है।
रत्नावली हर्षवर्धन की रचना है।
नलचम्पू - त्रिविक्रमभट्ट की रचना है।
नैषधीयचरितम् श्रीहर्ष द्वारा रचित महाकाव्य है। यह वृहत्त्रयी के अन्तर्गत आता है। जिसमें 22 सर्ग है।

74. कथनद्वयमधोलिखितम् एकम् (A) इति अभिकथनम् अपञ्च (R) इति कारणम्

अभिकथनम् (A) पारोवर्मवित् तु खलु वेदितृषु भुयोविद्यः प्रशस्यो भवति ।
कारणम् (R)- यथा तेन गहनरूपेण बारम्बारं स्वाध्यायेन बहुपरिश्रमेण वेदाभ्यासः कृतोऽस्ति। उपर्युक्ताभिकथन-कारणमाश्रित्य समुचितं विकल्पं चिनुत

Correct Answer: (b) (A) तथा (R) उभावपि सत्यं । (R) इति उचितकारणमस्ति (A) इत्यस्य ।
Solution:

कथनद्वयम् एकम् (A) इति अभिकथनम् अपरञ्च (R) इति कारणम् ।
अभिकथन (A) पारोवर्मवित्सु तु खलु वेदितृषु भुयोविद्यः प्रशस्यो भवति ।
कारणम् (R) यथा तेन गहनरूपेण बारम्बारं स्वाध्यायेन बहुपरिश्रमेण वेदाभ्यासः कृतोऽस्ति
उपयुक्ताभिकथन कारणमाश्रित्य समुचितं विकल्पं (A) तथा (R) उभावपि सत्यं । (R) इति उचित कारणमस्ति (A) इत्यस्य।

75. चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासो अस्य इत्यत्र द्वे शीर्षे इत्यनेन महाभाष्ये पतञ्जलिना किं गृहीतम्?

(A) नित्यशब्दः (B) शिरःस्थानम्  (C) कार्यशब्दः (D) कण्ठस्थानम्
अत्र समुचितं विकल्पं चिनुत

Correct Answer: (a) (A) एवम् (C)
Solution:

चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे-शीर्षे सप्तहस्तासो अस्य इत्यत्र द्वे-शीर्षे इत्यनेन महाभाष्ये पतञ्जलिना 'नित्यशब्दः, कार्यशब्दः' गृहीतम्। पतञ्जलि ने अपने महाभाष्य में चार सींग कहने से चार प्रकार के पदसमूह (परा, पश्यन्ती,मध्यमा, वैखरी) और (प्रकारान्त से) सुबन्त, तिन्त, उपसर्ग और निपात समझे जाते हैं।

तीन पैर का अर्थ है तीन काल-भूत, भविष्यत् और वर्तमान । दो सिर अर्थात् शब्द के दो स्वरूप नित्य शब्द और कार्य शब्द । सात हाथ अर्थात् प्रथमा, द्वितीया आदि सातों विभक्तियाँ। अतः स्पष्ट है कि 'द्वे शीर्षे' से तात्पर्य नित्य शब्द और कार्य शब्द से है।

76. अधस्तनेषु पतञ्जलिप्रतिपादितेषु व्याकरण-प्रयोजनेषु नास्ति

Correct Answer: (d) सन्देहार्थ
Solution:

पतञ्जलिप्रतिपादितेषु व्याकरण-प्रयोजनेषु 'सन्देहार्थ' नास्ति, अन्ये चाऽस्ति।
अर्थात् - पतञ्जलि द्वारा प्रतिपादित व्याकरण के प्रयोजनों में 'सन्देहार्थ' प्रयोजन नहीं है जबकि अन्य तीनों रक्षार्थ, ऊह और आगम प्रयोजन है-
रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम् ।
महाभाष्यकार पतञ्जलि के अनुसार मुख्य प्रयोजन पाँच हैं- रक्षा, ऊह, आगम, लघु और असन्देह जबकि 13 गौण प्रयोजन है- (1) तेऽसुराः (2) दुष्टःशब्दाः (3) यद्धीतं (4) यस्तु प्रयुङ्कते (5) अविद्वांसः (6) विभक्तिं कुर्वन्ति (7) यो वा इमाम (8) चत्वारि (9) उत् त्वः (10) सक्तुमिव (11) सारस्वतीम् (12) दशम्यां पुत्रस्य (13) सुदेवो असि वरुण।

77. महाभारतीय पर्वणां समुचितः क्रमोऽस्ति-

(A) अनुशासनपर्व (B) अश्वमेधपर्व  (C) शान्तिपर्व (D) मौसलपर्व (E) आश्रमवासीपर्व
अत्र समुचितं विकल्पं चिनुत

Correct Answer: (c) (C), (A), (B), (E), (D)
Solution:

महाभारतीय पर्वणां समुचितः क्रमोऽस्ति-
शान्तिपर्व  →  अनुशासनपर्व → अश्वमेधपर्व →  आश्रमवासीपर्व → मौसलपर्व
महाभारत कृष्णद्वैपायन व्यास द्वारा रचित महाकाव्य है, यह अट्ठारह पर्वों में विभक्त है, जिनके नाम क्रमशः हैं-आदिपर्व, सभापर्व, वनपर्व, विराटपर्व, उद्योगपर्व, भीष्मपर्व, द्रोणपर्व, कर्णपर्व, शल्यपर्व, सौप्तिकपर्व, स्त्रीपर्व, शान्तिपर्व, अनुशासनपर्व, आश्वमेधिकपर्व, आश्रमवासिकपर्व, मौसलपर्व, महाप्रस्थानिक पर्व, स्वर्गारोहण पर्व ।

78. "कर्षको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तः" इति कौटिलीयमते कस्य वैशिष्ट्यमस्ति?

Correct Answer: (c) गृहपतिकस्य
Solution:

"कर्षको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तः” इति कौटिलीयमते 'गृहपतिकस्य'वैशिष्ट्यमस्ति। कर्षको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तः (गरीब किसान के वेश में रहने वाला गुप्तचर गृहपतिक कहलाता है।

79. अधोऽङ्कितानां योगदर्शनव्यासभाष्यानुसारे समुचितं क्रमं चित-

(a) क्षिप्तम् (b) विक्षिप्तम्  (c) निरुद्धम् (d) मूढ़म् (e) एकाग्रम्
अधोङ्कितेषु समुचितं क्रमं चिनुत-

Correct Answer: (b) (A), (E), (B), (D), (C)
Solution:

योगदर्शनव्यासभाष्यानुसारं समुचित क्रमम् -
क्षिप्तम् मूढम विक्षिप्तम् एकाग्रम् निरुद्धम् चित्तभूमियाँ (पाँच)
(1) क्षिप्त (2) मूढ (3) विक्षिप्त (4) एकाग्र  (5) निरुद्ध (रजोगुण) (तमोगुण अधिक्य) (सत्वगुण) (सात्विक)
रजस + तामस + सत्व का विरोध

80. अधोलिखितेषु कतमेन पाश्चात्यविदुषा 'ए वैदिक कॉन्कार्डेन्स' इति नामको ग्रन्थो रचितः ?

Correct Answer: (d) ब्लूम फील्ड-इत्यनेन
Solution:

'ब्लूम फील्ड इत्यनेन' पाश्चात्यविदुषा' ए वैदिक कॉन्कार्डेन्स इति नामको ग्रन्थो रचितः । पाश्चात्य विद्वान ब्लूम फील्ड ने "पैप्पलाद संहिता" का अंग्रेजी भाषा में अनुवाद किया है।

'ब्लूम फील्ड' अमेरिका में वर्णानात्मक भाषा विज्ञान के प्रवर्तक माने जाने जाते हैं। इनका प्रसिद्ध ग्रन्थ लैंग्वेज' इस विषय का प्रमाणिक ग्रन्थ है। 'ब्लूमफील्ड' अमेरिका भाषाविज्ञानी हैं। पाश्चात्य विद्वान ब्लूम फील्ड ने "पैप्पलाद संहिता” का अंग्रेजी भाषा में अनुवाद किये हैं।