यूजीसी NTA नेट जेआरएफ परीक्षा, दिसम्बर-2022 (संस्कृत)

Total Questions: 100

91. अधोलिखितं गद्यांश पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि चिनुततमेकदा रहसि वसुरक्षितो नाम मन्त्रिवृद्धिः पितुरस्य बहुमतः प्रगल्भवागभाषत - तात !

सर्वैवात्मसम्पत् अभिजनात्प्रभृत्यन्यूनैवात्रभवति लक्ष्यते । वृद्धिश्च निसर्गपट्टी कलासु नृत्यगीतादिषु चित्रेषु च काव्यविस्तरेषु प्राप्तविस्तरा तवेतरेभ्यः प्रतिविशिष्यते ।

तथाप्यसौ अप्रतिपद्यात्मसंस्कारम् अर्थशास्त्रेषु अनग्निसंशोधितेव हेमजातिर्नातिभाति बुद्धिः । बुद्धिशून्यों हि भूभृदत्युच्छितोऽपि परैरध्यारूह्यामाणम् आत्मान न चेतयेत न च शक्तः साध्यं साधनं वा विभज्य वर्तितुम् ।

अयथावृत्तश्च कर्मसु प्रतिहन्यमानः स्वैः परैश्च परिभूयते । न चावज्ञातस्याज्ञा प्रभवति प्रजानां योगक्षेमाराधनाय।

अतिक्रान्तशासनाश्च प्रजाः यत्किंचनवादिन्यो यथाञ्चिद्वर्तिन्यः सर्वाः स्थितिः संकिरेयुः । निर्मर्यादश्च लोको लोकादितोऽमुतश्च स्वामिनम् आत्मानं च भ्रंशयेत।

वसुरक्षितः इति कस्य नाम ?  

Correct Answer: (c) मन्त्रिण
Solution:

वसुरक्षितः इति मन्त्रिणः नाम आसीत् । अर्थात् वसुरक्षित ऐसा मन्त्री का नाम था। तमेकदा रहसि वसुरक्षितों नाम मन्त्रिवृद्धः पितुरस्य बहुमतः प्रगल्भवागभाषत । अतः स्पष्ट है कि वसुरक्षित नाम का वृद्ध मन्त्री था।
मन्त्रिणः शब्द षष्ठी एक वचन का रूप है। इसके रूप-

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामन्त्रीमन्त्रिणौमन्त्रिणः
द्वितीयामन्त्रिणम्मन्त्रिणौमन्त्रिणः
तृतीयामन्त्रिणामन्त्रिभ्याम्मन्त्रिभिः
चतुर्थीमन्त्रिणेमन्त्रिभ्याम्मन्त्रिभ्यः
पञ्चमीमन्त्रिणःमन्त्रिभ्याम्मन्त्रिभ्यः
षष्ठीमन्त्रिणःमन्त्रिणोःमन्त्रिणाम्
सप्तमीमन्त्रिणिमन्त्रिणोःमन्त्रिषु
सम्बोधनहे मन्त्रिन्!हे मन्त्रिणौ!हे मन्त्रिणः!

92. 'निसर्गपद्वी' इति कस्य विशेषणम्

Correct Answer: (d) बुद्धेः
Solution:

'निसर्गपदी' इति बुद्धेः विशेषणम् अस्ति। अर्थात् 'निसर्गपट्टी' ऐसा बुद्धि का विशेषण है। बुद्विश्च निसर्गपट्टी कलासु नृत्यगीतादिषु चित्रेषु य काव्यविस्तरेषु प्राप्तविस्तरा तवेतरेभ्यः प्रतिविशिष्यते। बुध + क्तिन् प्रत्यय होकर बुद्धिः शब्द निष्पन्न होता है। यही स्वभाव से ही कुशाग्र (चतुर) होती है। अतः स्पष्ट है कि विकल्प (D) सही है।

93. 'योगक्षेमाराधनाया' इत्यत्र 'क्षेम' पदस्य कोऽर्थः ?

Correct Answer: (b) प्राप्त्याशा
Solution:

'योगक्षेमाराधनाय' इत्यत्र क्षेम पदस्य प्राप्तस्य रक्षणम् अस्ति।
अर्थात् 'योगक्षेमाराधनाय' यहाँ पर क्षेम पद का अर्थ है- प्राप्त की रक्षा। न चावज्ञातस्याज्ञा प्रभवति प्रजानां योग क्षेमाराधनाय।

इसमें योग पद का अर्थ है जो वस्तु प्राप्त नहीं है उसकी प्राप्ति करनां (अप्राप्तस्य प्राप्तिः) तथा क्षेम का अर्थ है प्राप्त की प्राप्त्याशा का अर्थ है रक्षा करना है। अतः विकल्प (b) सही है।

94. निर्मर्यादः लोकः कं भ्रंशयते?

Correct Answer: (d) स्वामिनम् आमात्यं च
Solution:

निर्मर्यादः लोकः स्वामिनम् आत्मानं च भ्रंशयते। अर्थात् मर्यादा रहित संस्कार स्वामी और अपने आप को गिराता है। निर्मर्यादः लोको लोकादितो अमुतश्च स्वामिनम् आत्मानं च भ्रंशयेत। आत्मानं शब्द द्वितीय एक वचन का रूप है इसके रूप इस प्रकार हैं- आत्मान् (आत्मा) पुल्लिङ्ग नकारान्त-

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआत्माआत्मानौआत्मानः
द्वितीयाआत्मानम्आत्मानौआत्मनः
तृतीयाआत्मनाआत्मभ्याम्आत्मभिः
चतुर्थीआत्मनेआत्मभ्याम्आत्मभ्यः
पञ्चमीआत्मनःआत्मभ्याम्आत्मभ्यः
षष्ठीआत्मनःआत्मनोःआत्मनाम्
सप्तमीआत्मनिआत्मनोःआत्मसु
सम्बोधनहे आत्मन्!हे आत्मानौ!हे आत्मानः!

95. कः परैः अध्यारूहयमाणम् आत्मानं न चेतयते-

Correct Answer: (a) यो राजा अत्युच्छ्रितः सन्नपि बुद्ध्या विहीनों वर्तते सः
Solution:

यो राजा अत्युच्छ्रितः सन्नपि बुद्धया विहीनो वर्तते सः परैः अध्यारूहय माणम् आत्मानं न चेतयेत्। अर्थात् जो राजा उच्छृंखल (चंचल) होते हुए भी बुद्धि विहीन होता है वह दूसरों के ऊपर बैठा हुआ अपने आप को नही जान पाता है। बुद्धिशून्यों हि भूभृदल्युच्छितोऽपि परैरध्यारूह्ममाणम् आत्मानं न चेतयेत न च शक्तः साध्यं साधनं वा विभाज्य वर्तितुम्। अतः विकल्प (a) सही है।

96. इन्द्रियसन्निकर्षोऽपि इन्द्रियकोटी अन्तर्भूतः स्यात् यदि हि-

Correct Answer: (b) इन्द्रियलक्षणे 'शरीरसंयुक्तम्' इति एवं घटकं न भवेत्।
Solution:

न्द्रियसन्निकर्षोऽपि इन्द्रियकोटी अन्तर्भूतः स्यात् यदि हि-इन्द्रियलक्षण शरीर संयुक्त इति पदं घटकं न भवेत्। अर्थात इन्द्रियसन्निकर्ष भी इन्द्रिय की कोटि में अन्तर्भूत होगा जो कि इन्द्रिय लक्षण में शरीर संयुक्तम् यह पद घटक नहीं होना चाहिए।

97. 'शरीरसंयुक्तं ज्ञानकरणम् इन्द्रियम्' यदि एतावदेव इन्द्रियस्य लक्षणं क्रियेत तर्हि को दोषः उपतिष्ठेत् ?

Correct Answer: (b) तथा कृते आलोकादिपदार्था अपि इन्द्रियाणि स्युः
Solution:

'शरीरसंयुक्तं ज्ञानकरणम् इन्द्रियम्' यदि एतावदेव इन्द्रियस्य लक्षणं क्रियेत तहि 'तथा कृते आलोकादिपदाभी अपि इन्द्रियाणि स्युः' अयं दोषः उपतिष्ठेत्। अर्थात् शरीर से संयुक्त का करण इन्द्रिय है'

यदि ऐसा ही इन्द्रिय का लक्षण करते हैं तो वैसा ही लक्षण करते हैं तो आलोकादि पदार्थ भी इन्द्रियाँ कहलायेंगी यह दोष उपस्थित होता है।

शरीरसंयुक्तं ज्ञानकरणम् इति उच्यमाने आलोकादेः इन्द्रियत्वप प्रसंगः, अतः उक्तम् अतीन्द्रियम् इति । अर्थात शरीर संयुक्त ज्ञान का करण है ऐसा कहने पर आलोक आदि का इन्द्रियत्व प्रसंग होगा इसीलिए अतीन्द्रियम् ऐसा कहा गया है। अतः 'विकल्प (B) सही है।'

98. सत्यं कथनम् अस्ति-

Correct Answer: (c) यथा घटः गन्धवत्तस्य कारणात् पार्थितः वर्तते तथैव गन्धवत्त्वस्य कारणात् घ्राणमति पार्थिवम् अस्ति
Solution:

'यथा घटः गन्धवत्त्वस्य कारणात् पार्थिवः वर्तते तथैव गन्धवत्त्वस्य कारणात् घ्राणमपि पार्थिवम् अस्ति' इदं कथनं सत्यम्- अस्ति। (शरीर या पृथ्वी से उत्पन्न पदार्थ) है

वैसे ही गन्धवान् होने के कारण प्राण (नाक) भी पार्थिव है।' यह कथन सत्य है। तत्र गन्धोपलब्धिसाधनम् इन्द्रियं घ्राणम् नासाग्रवर्ति। तच्च पार्थिवं गन्धवत्वाद् घटवत् । गन्धवत्वञ्च गन्धग्राहकत्वात्।

गन्ध का आभाष उपलब्ध कराने वाली इन्द्रिय घ्राण है वह प्राण के अग्र भाग में रहती है और वह पार्थिव है गन्धवान् होना तो गन्ध का कारण घट के समान और उसका गन्धवान् होना तो गन्ध का ग्राहक होने से सिद्ध है। अतः विकल्प (c) सही है।

99. रसवत्त्वरूपहेतुना साध्यते-

Correct Answer: (a) रसनेन्द्रियस्यस्य जलीयत्वम्
Solution:

रसवत्त्वरूपहेतुना रसनेन्द्रियस्य जलीयत्वम् साध्यते । अर्थात् रसवत्त्वरूप हेतु से रसनेन्द्रिय का जलीयत्व होना सिद्ध होता हैं। रसोपलब्धिसाधनम् इन्द्रियं रसनम् जिह्वाग्रवर्ति । तच्चाप्यं रसवत्त्वात् । रसवत्वञ्य रूपादिषु पञ्चसु मध्ये रसस्य एव अभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् ।

अर्थात् रस का ज्ञान कराने वाली इन्द्रिय रसना है। वह जिह्वा के अग्र भाग पर रहती है और वह भी रसवान् होने के कारण। रसवान होने से रूपादि पाँचों के मध्य में रस का ही अभिव्यंजन होने के कारण दीपक के समान । अतः विकल्प (a) सही है।

100. शब्दोपलब्धिसाधनभूतम् इन्द्रियं वर्तते-

Correct Answer: (c) आकाशनान द्रव्यात् अनतिरिक्तम्
Solution:

शब्दोपलब्धिसाधनभूतम् इन्द्रियम् आकाशनाम्रः द्रव्यात् अनतिरिक्तम् वर्तते । अर्थात् शब्द को उपलब्ध कराने का साधन भूत इन्द्रिय आकाश नामक द्रव्य से जो अतिरिक्त नहीं है। शब्दोपलब्धिसाधनम् इन्द्रियं, श्रौतम्। तच्च कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नम् आकाशम् एव न द्रव्यान्तरं शब्दागुणत्वात् ।

तदपि शब्दग्राहकत्त्वात् यदिन्द्रियं रूपादिषु पञ्चसु मध्ये यगुणव्यञ्जकं तत् तगुणसंयुक्तं यथा चक्षुरादिरूपग्राहकं रूपादियुक्तं शब्दग्राहकत्वञ्च श्रौत्रम् अतः शब्दगुणकम्। अर्थात् शब्द उपलब्धि साधन इन्द्रिय श्रीत है। और वह कर्णविवर से अवच्छिन्न (ढका) आकाश ही है द्रव्य से भिन्न नहीं शब्द का गुण होने से।

वह भी शब्द का ग्राहक होने से। जो इन्द्रिय रूपादि पाँचों के मध्य में जो गुण का व्यञ्जक होता है वह उस गुण से युक्त होता है जैसे चक्षु आदि रूप का ग्राहक होने से रूपादि से मुक्त शब्द का ग्राहक होने से श्रीत है।
अतः शब्द गुण है।