NTA यू.जी.सी.नेट जेआरएफ (निरस्त) परीक्षा, जून 2024 संस्कृत

Total Questions: 100

91. अधोलिखितानुच्छेदं पठित्वा प्रश्नामुत्तरं देयम्-

वाक्यं स्याद्योग्यताका‌ङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः। योग्यता पदार्थानां परस्परसम्बन्ध बाधाभावः । पदोच्चयस्यैतदभावेऽपि वाक्यस्य 'वह्निना सिञ्चति' इत्याद्यपि वाक्यं स्यात्। आकाङ्क्षा प्रतीतिपर्यवसानविरहः ।

स च श्रोतुर्जिज्ञासारूपः । निराकाङ्क्षस्य वाक्यत्वे 'गौरश्व पुरुषो हस्ती' इत्यादीनामपि वाक्यत्वं स्याद। आसत्तिर्बुद्धयविच्छेदः । बुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोच्चारितेन गच्छतीति पदेन सङ्गतिः स्यात्।

अत्राकाङ्क्षायोग्यतयोरात्मार्थधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मत्वमुपचारात्। वाक्योच्चय महावाक्यम्। योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त इत्येव । इत्थं वाक्यं द्विधा मतम्। इत्थमिति वाक्यत्वेन महावाक्यत्वेन च। तत्र वाक्यं यथा शून्य वासगृहमित्यादि। महावाक्यं यथा रामायण-महाभारत रघुवंशादि । पदोच्चयो वाक्यमित्युक्तम्।

आत्तिर्भवति- 

Correct Answer: (d) बुद्धयविच्छेदः
Solution:: आसत्तिः बुद्धयविच्छेदः भवति। अर्थात् आसत्तिः बुद्धि का अविच्छेद होता है। वाक्यं स्यात् योग्यता आकाङ्क्षा, आसत्तियुक्तः पदोच्चयः ।

बुद्धि का विच्छेद होने पर भी वाक्यत्व में इस समय उच्चारित देवदत्त शब्द तथा दूसरे दिन कहे गये गच्छति पद से सङ्गति होगी। परंतु आकाङ्क्षा योग्यता होने पर भी आसत्ति का विच्छेद होने पर वाक्य नहीं कहलायेगा। अतः प्रश्नानुसार समुचित विकल्प (d) है।

92. 'वह्निना सिञ्चति' इति कुतो न वाक्यम्?

Correct Answer: (b) योग्यताभावात्
Solution:'वह्निना सिञ्चति' इति योग्यताभावात् न वाक्यम्। अर्थात् 'वहिना सिञ्चति' यहाँ योग्यता का अभाव होने से वाक्य नहीं है।

सिञ्चन क्रिया जल से होती है। परन्तु 'वह्निना सिञ्चति' रूप वाक्य में वह्नि (अग्नि) से सिञ्चन क्रिया सम्भव न होने से योग्यता का अभाव दृष्टिगोचर होता है। अतः यह वाक्य नहीं कहलाया है।

93. वाक्यच्चयो भवति-

Correct Answer: (c) महावाक्यम्
Solution:वाक्यच्चयो महावाक्यम् भवति। अर्थात् वाक्यों का उच्चारण महावाक्य कहलाता है। वाक्यं स्यात् योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः । वाक्योच्चयः महावाक्यम् । तत्र वाक्यं यथा शून्यवास गृहमित्यादि । महावाक्यं यथा रामायण-महाभारत रघुवंशादि ।

94. प्रतीतिपर्यवसानविरहो भवति-

Correct Answer: (a) आकाङ्क्षा
Solution:प्रतीतिपर्यवसानविरहो आकाङ्क्षा भवति । श्रोतुर्जिज्ञासारूपः। निराकाक्षस्य वाक्यत्वे 'गौरश्वः स च पुरुषोहस्ती' इत्यादीनामपि वाक्यत्वं स्यात्। अतः विकल्प (a) सही है।

95. वाक्यं कतिविधं भवति?

Correct Answer: (a) द्विविधम्
Solution:वाक्यं द्विविधम् भवति । अर्थात् वाक्य दो प्रकार का होता है।
1.वाक्यम् और
2. महावाक्यम्।

अतः प्रश्नानुसार विकल्प (a) है।

96. अधोलिखितानुच्छेदं पठित्वा प्रश्नानामुत्तरं देयम् -

साक्षात्कारिप्रमाकरणं प्रत्यक्षम्। साक्षात्कारिणी च प्रमा, सा एवोच्यते या इन्द्रियजा। सा च द्विधा सविकल्पक - निर्विकल्पक भेदात्। तस्य करणं त्रिविधम् कदाचित् इन्द्रियम्, कदाचित् इन्द्रियार्थसन्निकर्षः, कदाचिज्ज्ञानम्।

कदा पुनरिन्द्रियं करणम् ? यदा निर्विकल्परूपा प्रमा फलम् तथा हि-आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन, इन्द्रियाणां वस्तु प्राप्य प्रकाशकारित्वनियमात्।

ततोऽर्थसन्निकृष्टेनेन्द्रियेण निर्विकल्पकं नामजात्यादियोजनाहीनं वस्तुमात्रावगाहि किञ्चिदिदमिति ज्ञानं जन्यते। तस्य ज्ञानस्येन्द्रियं करणं, छिदायाः इव परशुः। इन्द्रियार्थसन्निकर्षोऽवान्तरव्यापारः,

छिदाकरणस्य परशोरिव दारुसंयोगः । निर्विकल्पकं ज्ञानं फलं, परशोरिव छिदा।

केषां वस्तु प्राप्य प्रकाशकारित्वम् ?

Correct Answer: (c) इन्द्रियाणाम्
Solution:इन्द्रियाणां वस्तु प्राप्य प्रकाशकारित्वनियमान्। अर्थात् इन्द्रियाँ वस्तु को प्राप्त कर प्रकाशित करना नियम है। अतः अर्थसन्निकर्ष इन्द्रिय से निर्विकल्पर्क नामजात्यादि की योजना से हीन वस्तुमात्र का कथन करता है कि 'यह कुछ है' इस प्रकार का ज्ञान उत्पन्न होता है।

97. कस्य ज्ञानस्य करणम् इन्द्रियं भवति ?

Correct Answer: (d) निर्विकल्पकज्ञानस्य
Solution:निर्विकल्पकज्ञानस्य करणामिद्रियं भवति । निर्विकल्पकज्ञान का करण इन्द्रिय होती है। अर्थात यदा निर्विकल्परूपा प्रमा फलम् तथा हि-आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन, इन्द्रियाणां वस्तु प्राप्य प्रकाशकारित्वनियमात् ।

ततोऽर्थसन्निकृष्टेनेन्द्रियेण निर्विकल्पकं नामजात्यादियोजनाहीनं वस्तुमात्रावगाहि किञ्चिदिदमिति ज्ञानं जन्यते। तस्य ज्ञानस्येन्द्रियं करणं छिदायाः इव परशुः ।

98. इन्द्रियजन्यं ज्ञानं किम्?

Correct Answer: (a) प्रत्यक्षप्रमा
Solution:इन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षप्रमा । अर्थात् इन्द्रिय से उत्पन्न ज्ञान प्रत्यक्ष प्रमा है। क्योंकि साक्षात्कार कराने वाले प्रमा को प्रत्यक्ष कहते हैं और साक्षात्कारिणी (अर्थात् जिसका साक्षात्कार हो रहा है)

प्रमा है वह साक्षात्कारिणी प्रमा ही कहलाती है, जो इन्द्रिय से उत्पन्न होती है। अतः स्पष्ट है कि इन्द्रिय जन्य ज्ञान प्रत्यक्षप्रमा है।

99. निर्विकल्पकज्ञानस्य किं लक्षणम् ?

Correct Answer: (b) नामजात्यादियोजनाहीनं ज्ञानम्
Solution:निर्विकल्पकज्ञानस्य लक्षणं नामजात्यादियोजनाहीनं ज्ञानम्। अर्थात् निर्विकल्प ज्ञान का लक्षण नामजात्यादियोजनाहीन ज्ञान है। निर्विकल्पर्क नामजात्यादियोजनाहीनं वस्तुमात्रावगाहि किञ्चिदिदमिति ज्ञानं जन्यते।

अर्थात् निर्विकल्पक ज्ञान नाम जाति आदि योजना से हीन वस्तुमात्र का अवगाहन करने वाली 'यह कुछ' है। अतः प्रश्नानुसार समुचित विकल्प (b) है।

100. निर्विकल्पकप्रत्यक्षे को व्यापारः ?

Correct Answer: (c) इन्द्रियार्थसन्निकर्षः
Solution:निर्विकल्पकप्रत्यक्षे इन्द्रियार्थसन्निकर्षः व्यापारः । अर्थात् निर्विकल्पकप्रत्यक्ष में इन्द्रियार्थ सन्निकर्ष व्यापार है। निर्विकल्पकप्रत्यक्ष में इन्द्रिय करण है

जैसे छिदा का करण फरसा है। इन्द्रिय और अर्थ (विषय) का सन्निकर्ष अवान्तर व्यापार है- दारुसंयोग के समान। निर्विकल्पक ज्ञान फल है।