NTA यू.जी.सी.नेट जेआरएफ (निरस्त) परीक्षा, जून 2024 संस्कृत

Total Questions: 100

41. सङ्गिरन्ते इत्यत्र केन सूत्रेण आत्मनेपदम्?

Correct Answer: (b) समः प्रतिज्ञाने
Solution:सङ्गिरन्ते इति अत्र समः प्रतिज्ञाने सूत्रेण आत्मनेपदम्।
सूत्रउदाहरण
समः प्रतिज्ञानेशब्दं नित्यं सङ्गिरन्ते
समो गम्यूच्छिभ्याम्संगच्छते
समस्तृतीयायुक्तान्रथेन सञ्चरते

अतः विकल्प (b) सही है।

42. सूचीद्वयमाश्रित्य समुचितं मेलयत

स्तम्भः १स्तम्भः २
A. केनोपनिषद्I. कृष्णयजुर्वेदः
B. तैत्तिरीयोपनिषद्II. ऋग्वेदः
C. बृहदारण्यकोपनिषद्III. सामवेदः
D. ऐतरेयोपनिषद्IV. शुक्लयजुर्वेदः

अधोलिखितविकल्पेषु समुचितमुत्तरं चिनुत-

Correct Answer: (b) A-III, B-I, C-IV, D-II
Solution:सूचीद्वयमाश्रित्य समुचितं मेलनमस्ति-
स्तम्भः १स्तम्भः २
(A) केनोपनिषद्सामवेद
(B) तैत्तिरीयोपनिषद्कृष्ण यजुर्वेद
(C) बृहदारण्यकोपनिषद्शुक्ल यजुर्वेद
(D) ऐतरेयोपनिषद्ऋग्वेद

अतः उपर्युक्तेषु विकल्पेषु समुचित विकल्पः (b) A-III, B-I, C-IV, D-II अस्ति।

43. शब्दमात्रालङ्काराः के?

A. श्लेषः
B. वक्रोक्तिः
C. अनुप्रासः
D. यमकम्
B. अर्थान्तरन्यासः

अधोलिखितविकल्पेषु समुचितमुत्तरं चिनुत-

Correct Answer: (d) B, C, D केवलम्
Solution:शब्दमात्रालङ्काराः वक्रोक्तिः, अनुप्रासः, यमक, सन्ति। अर्थात् शब्दालंकारों की गणना में 75 अलंकारों का वर्णन मम्मट ने किये हैं और 61 अर्थालंकारों का वर्णन एवं I उभयालंकार का वर्णन मम्मट ने काव्य प्रकाश के 9-10 उल्लास में किया है।

वर्णसाम्यं अनुप्रास-यह अनुप्रास अलंकार का लक्षण है।
यदुक्तं अन्यथा वाक्यं अन्यथा अन्येन योज्यते ।
श्लेषेण काव्या वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ।। - वक्रोक्ति अलंकार ।

जो वक्ता द्वारा अन्य प्रकार से अन्य अर्थ में कहा गया वाक्य श्रोता द्वारा श्लेष या काकु के कारण वक्ता के अभिप्राय से भिन्न अर्थ में लगा लिया जाता है। वह वक्रोक्ति नामक अलंकार होता है।

अर्थ सत्यर्थ भिन्नांवर्णानां सा पुनः श्रुतिः ।
यमकं पादतद् भाग वृत्ति तद्याति अनेकताम् ।।
अर्थ होने पर भिन्नार्थक वर्णों की उसी क्रम से पुनः पुनरावृत्ति यमक नामक शब्दालंकार कहलाता है। यमक के प्रमुख आठ भेद होते हैं। संपूर्ण भेद 40 है अतः विकल्प (d) सही है।

44. सर्वनामस्थानसंज्ञाविधायकं सूत्रं किम्?

Correct Answer: (c) सुडनपुंसकस्य
Solution:सर्वनामस्थानसंज्ञाविधायकं सूत्रं सुडनपुंसकस्य अस्ति। अर्थात् नपुंसकलिङ्ग से परे होने पर सुप् (सु औ जश्, अम्, औ ) इन पाँच प्रत्ययों की सर्वनाम संज्ञा होती है। अतः विकल्प (c) सही है।

45. लक्षणायाः उपपत्तये प्रथमो हेतुः कः?

Correct Answer: (a) मुख्यार्थबाधः
Solution:लक्षणायाः उपपत्तये प्रथमो हेतुः मुख्यार्थबाधः

अस्ति मुख्यार्थ बाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् ।
अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रिया ।।
अर्थात् मुख्य अर्थ का बाध होने पर, उसका (लक्षणा) के साथ योग होने पर रूढ़ि या प्रयोजनवश जिसके द्वारा अन्य अर्थ लक्षित होता है। वह आरोपित क्रिया लक्षणा है। अतः विकल्प (a) सही है।

46. ती दकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः इतीयमुक्तिः कस्मिन् नाटके उपलभ्यते ?

Correct Answer: (b) उत्तररामचरिते
Solution:तीर्योदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः इतीयमुक्तिः उत्तररामचरिते उपलभ्यते ।

उत्पत्ति पूरिपूतायाः किमस्याः पवनान्तरैः ।
तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः।।
जो जन्म से ही पवित्र है, उसे अन्य वस्तुओं से शुद्ध नहीं किया जा सकता है। क्योंकि तीर्थों का जल, अग्नि और वायु किसी अन्य से पवित्र नहीं होती हैं, ये स्वतः पवित्र होती हैं।

47. प्रगृह्यसंज्ञाविधायकानि सूत्राणि एतानि-

A. ईदेद्विवचनं प्रगृह्यम्
B.अदसो मात्
C. प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्
D. निपात एकाजनाङ्
E. इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य हस्वश्च

अधोलिखितविकल्पेषु समुचितमुत्तरं चिनुत-

Correct Answer: (b) A, B, D केवलम्
Solution:प्रगृह्यसंज्ञाविधायकानि सूत्राणि सन्ति -
A. ईदृद्विवचनं प्रगृह्यम् - ई, ऊ, ए द्विवचनान्त की प्रगृह्य संज्ञा होती है। जैसे-हरी एतौ, विष्णू इमौ, गङ्गे अमू।
B. अदसो मात् - अदस् शब्द के मकार के बाद इकार, ऊकार की प्रगृह्य संज्ञा होती है। जैसे अमी ईशाः, अमू आशाते।
D. निपात एकाजनाङ् आङ्से रहित एक अच् की प्रगृह्य संज्ञा होती है। जैसे- इ इन्द्रः, उ उमेशः ।

48. निर्विकल्पसमाधेः विघ्नानां क्रमं चिनुत -

A. विक्षेपः
B. लयः
C. रसास्वादः
D. कषायः

धोलिखितविकल्पेषु समुचितमुत्तरं चिनुत-

Correct Answer: (b) B, A, D, C
Solution:निर्विकल्प समाधेः विध्नानां क्रमः अस्ति-

लयः - विक्षेपः कषायः - रसास्वादः ।
लयस्तावदखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्तेर्निद्रा।
अखण्डवस्तु अनवलम्बनेन चित्तवृत्तेः अन्यावलम्बनं विक्षेपः ।
लय विक्षेप अभावेऽपिचित्तवृत्ते गादिवासनयास्तब्धीभावादखण्ड वस्त्वनवलम्बनं कषायः । अखण्डवस्तु अनवलम्बेनापि चित्तवृत्तेः सविकल्पकानन्दास्वादनं रसास्वादः ।
अतः उचित विकल्प (b) सही है।

49. मनुस्मृत्यनुसारेण दूतस्य इमानि लक्षणानि -

A. सर्वशास्त्रविशारदः
B. योद्धा
C. निशाचरः
D. वाग्मी
E. देशकालवित्

अधोलिखितविकल्पेषु समुचितमुत्तरं चिनुत -

Correct Answer: (c) A, D, E केवलम्
Solution:मनुस्मृति अनुसारेण दूतस्य इमानि लक्षणानि-
सर्वशास्त्रविशारदः वाग्मी देशकालवित् दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविशरदम्।
इङ्गिताकार चेष्टज्ञं शुचिं दक्षं कुलोद्गतम् ।।
अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित्। वपुष्मान वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते ।।
दूत को सभी शास्त्रों का ज्ञाता और दूसरे के मुखों को पढ़ने वाला एवं सभी चेष्टाएँ जानने वाला दक्ष और पवित्र कुल में जन्म लेने वाला हो और पवित्रता में अनुरक्त हो और चतुर हो स्मृतिवान् हो यथा देश (स्थान) काल (समय) को जानकर बोलने वाला हो सुन्दर निडर एवं वाचाल राजा का दूत प्रशंसा के लायक हो। अतः विकल्प (c) सही है।

50. सूचीद्वयमाश्रित्य समुचितं मेलयत

स्तम्भः १स्तम्भः २
A. सप्तभङ्गीनयःI. न्यायदर्शनम्
B. सतः सज्जायतेII. बौद्धदर्शनम्
C. असतः सज्जायतेIII. सांख्यदर्शनम्
D. सतः असज्जायतेIV.जैनदर्शनम्

अधोलिखितविकल्पेषु समुचितमुत्तरं चिनुत-  

Correct Answer: (b) A-IV, B-III, C-II, D-I
Solution:सूचीद्वयमाश्रित्य समुचितं मेलयम् अस्ति।
स्तम्भः १स्तम्भः २
सत्परनिर्णयःजैनदर्शनम्
सतः सन्नयतेसांख्यदर्शनम्
असतः सज्जयतेबौद्धदर्शनम्
सतः असज्जयतेन्यायदर्शनम्

अतः उपर्युक्तेषु विकल्पेषु समुचितं विकल्प (b) अस्ति ।