NTA यू.जी.सी. नेट जेआरएफ पुनर्परीक्षा, जून-2024 संस्कृत

Total Questions: 100

21. अधोलिखितेषु वर्णेषु अर्धस्वरश्रेण्यामन्तर्भवन्ति-

A.य
B. ह्
C. स्
D.व्
E. प

समुचितं विकल्पं चिनुत- 

Correct Answer: (c) A, D केवलम्
Solution:यू, व् वर्णेषु अर्धस्वरश्रेण्यामन्तर्भवन्ति । अर्थात् य, व् वर्ण अर्धस्वरश्रेणी के अन्तर्गत आते हैं। अर्धस्वरों को अंतःस्थ व्यञ्जन भी कहा जाता है। अर्धस्वरों के उच्चारण में जीहा- तालु और ओष्ठ का स्पर्श कम होता है। अर्धस्वरों को स्वरों और व्यंजनों के बीच माना जाता है।

22. वेदस्य एकदेशं वेदाङ्गानि वा यः वृत्त्यर्थमाध्यापयति स किं संज्ञकः?

Correct Answer: (c) उपाध्यायः
Solution:वेदस्य एकदेशं वेदाङ्गानि वा यः वृत्तयर्थमध्यापयति स उपाध्यायः संज्ञकः अस्ति।
उपाध्याय का लक्षण एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गन्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ।
आचार्य का लक्षण उपनीयं तु यः शिष्यं वेदमध्यायेद् द्विजः । संकल्पं सरहस्य च तमाचार्य प्रचक्षते ।।
गुरू का लक्षण निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । सम्भावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरूच्यते ।।

अतः विकल्प (c) सही है।

23. नागेशभट्टस्य गुरोः नाम किम्?

Correct Answer: (c) हरिदीक्षितः
Solution:नागेशभट्टस्य गुरोः नाम हरिदीक्षितः आसीत् । अर्थात् नागेशभट्ट के गुरू का नाम हरिदीक्षित था। भट्टोजिदीक्षित ने शेषकृष्ण से व्याकरण और धर्मशास्त्र का अध्ययन किया। वेदान्त का नृसिंहाश्रम, मीमांसा का अप्पयदीक्षित से अध्ययन किया। इनके शिष्य वरदराज भी व्याकरण के महान पण्डित हुए। इनके पुत्र भानुजीदीक्षित थे।

24. "आत्मा बुद्धया समेत्यर्थान मनो युङ्कङ्क्ते विवक्षया। मनः कायाग्रिमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम्।।" अयं श्लोकः कस्मात् ग्रन्थात् उद्धृतः ?

Correct Answer: (d) पाणिनीयशिक्षातः
Solution:"आत्मा बुद्धया .......... मारुतम्।।" अयं श्लोकः पाणिनीयशिक्षातः ग्रन्थात् उद्धृतः। अर्थात् जीवात्मा बुद्धि से अर्थों की संगति करके कहने की इच्छा से मन को युक्त करता, विद्युत रूप जठराग्नि को ताडता, वह वायु को प्रेरणा देता है।

यह श्लोक 'पाणिनीयशिक्षा' नामक ग्रन्थ से उद्धृत हैं। महाभाष्य पतञ्जलि ऋक्प्रातिशाख्य-आचार्य शौनक। इस ग्रन्थ का दूसरा नाम 'पार्षद' भी हैं। वाक्यवदीय - भर्तृहरि ।

25. परस्परं समुचितं मेलयत

स्तम्भः १स्तम्भः २
A. एकावलीI. राजशेखरः
B. अलङ्कारशेखरःII. विद्याधरः
C. अभिधावृत्तिमातृकाIII. केशवमिश्रः
D. काव्यमीमांसाIV. मुकुलभट्टः

दत्तेषु विकल्पेषु समीचीनमुत्तरं चिनुत- 

Correct Answer: (c) A-II, B-III, C-IV, D-I
Solution:समुचितं मेलयत-
स्तम्भः १स्तम्भः २
A. एकावलीII. विद्याधरः
B. अलङ्कारशेखरःIII. केशवमिश्रः
C. अभिधावृत्तिमातृकाIV. मुकुलभट्टः
D. काव्यमीमांसाI. राजशेखरः

अतः विकल्प (c) सही है।

26. अधोनिर्दिष्टानि स्त्रीप्रत्ययप्रकरणसूत्राणि लघुसिद्धान्तकौमुद्यनुसारेण यथाक्रमं व्यवस्थापयतः-

A. वयसि प्रथमे
B. न कोडादिबहचः
C. पुंयोगादाख्यायाम्
D.प्राचां ष्फस्तद्धितः
E. उगितश्च

समुचितं विकल्पं चिनुत-

Correct Answer: (b) E, D, A, C, B
Solution:स्त्रीप्रत्ययप्रकरणसूत्राणि लघु-सिद्धान्तकौमुद्यनुसारेण यथाक्रमं व्यवस्थापयतः उगिंतश्च, प्राचांष्फस्तद्वितः, वयसि प्रथमे, पुंयोगादाख्यायाम्, न क्रोडादिबह्नश्च । 'उगितश्च' सूत्रानुसार उगिदन्त प्रातिपदिक अर्थात् जिसका 'उक्' वर्ण 'इत्' हो तो अन्त प्रातिपादिक से स्त्रीत्व की विवक्षा में 'ङीप् प्रत्यय होता है।

27. साधुराजसु संश्रयणं कतिविधं प्रोक्तम् ?

Correct Answer: (a) द्विविधम्
Solution:साधु राजसु संश्रयणं द्विविधं प्रोक्तम्। अर्थात् सज्जन राजाओं में संश्रय दो प्रकार का कहलाता है। जैसा कि में संश्रय दो प्रकार का कहलाता है। जैसा कि मनु ने कहा है कि "अर्थ सम्पादनार्थ च पीड्यमानस्य शत्रुभिः । साधुषु व्यपदेशश्च द्विविधः संश्रयः स्मृतः ।।"

7 अध्याय के 168वें श्लोक में साधु राजा के संश्रयों का वर्ण किया गया है कि शत्रुओं से पीड़ित राजा के दुःख को दूर करने के लिए अथवा सत्पुरुष को जानने के लिए बलवान राजा का आश्रय लेना चाहिए, यह दो प्रकार का कहलाता है।

28. परस्परं समुचितं मेलयत

स्तम्भः १स्तम्भः २
A. माध्यमिकः1. बाह्यार्थप्रत्यक्षत्वम्
B. योगाचारः11. बाह्यार्थानुमेयत्वम्
C. सौत्रान्तिकःIII. बाह्यार्थशून्यत्वम्
D. वैभाषिकःIV. सर्वशून्यत्वम्

दत्तेषु विकल्पेषु समीचीनमुत्तरं चिनुत-

Correct Answer: (c) A-IV, B-II, C-III, D-I
Solution:परस्परं समुचितं अस्ति
स्तम्भः १स्तम्भः २
A. माध्यमिकःसर्वधर्मशून्यता
B. योगाचारःबाह्यार्थशून्यता
C. सौत्रान्तिकःबाह्यार्थानुमेयत्वम्
D. वैभाषिकःबाह्यार्थप्रत्यक्षत्वम्

29. काव्यप्रकाशस्थकाव्यप्रयोजनानि अवरोहक्रमेण स्थापयत-

A. व्यवहारविदे
B. यशमे
C. सद्यःपरनिर्वृतये
D.शिवेतरक्षतये

दत्तेषु विकल्पेषु समीचीनमुत्तरं चिनुत- 

Correct Answer: (b) C, D, А, В
Solution:काव्य प्रकाशस्य काव्य प्रयोजनानि अवहरोह क्रम सस्ति सघः परनिर्वृतये शिवेतरक्षतये व्यवहारविदे यशसे सन्ति । काव्य प्रकाश के काव्य प्रयोजन का अवरोह क्रम (घटते क्रम) में सद्यः परनिर्वृतये शिवेतरक्षतये व्यवहारविदे यशसे यह सही क्रम है। जबकि मम्मट ने काव्य का प्रयोजन इस प्रकार से कहा है।

"काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहार विदे शिवेतरक्षतये।
सद्यः परनिर्वृतये कान्ता सम्मित तयोपदेश युजे ॥"

(1) काव्यं यशसे कालिदासादीनाम् इव यश ।
(2) अर्थकृते श्री हर्षादेर्धावकादीनामिव धनम् ।
(3) व्यवहारविदे राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम् ।
(4) शिवेतरक्षतये आदित्यादेर्मयूरादीनामिवानर्थनिवारणम्।
(5) सद्यः परनिर्वृतये सकल प्रयोजन मौलिभूतं समनन्तरमेव

रसास्वादनसमुदभूतं वेद्यान्तरमानन्दानुभूयते।

(6) कान्तासम्मितयोपदेशयुजे तत्र उपदेश शैली त्रिविधा
(1) प्रभुसम्मित - शब्द प्रधानं वेदादिशास्त्रेभ्यः
(2) सहृत्सम्मितं अर्थ प्रधानं पुराणादि इतिहासेभ्यश्च
(3) कान्तासम्मितं शब्दार्थयोर्गुणभावेन विलक्षण काव्यं

30. परस्परं समुचितं मेलयत

स्तम्भः १स्तम्भः २
A. लिङ्गवाक्ययोः विरोधे उदाहरणम्I. विदेवनादिः राजसूयाङ्गम्
B. प्रकरणस्थानयोःविरोधे उदाहरणम्II.अग्निहोत्रयवागूपाकयोः
C. अर्थपादयोः विरोधे उदाहरणम्III. आश्विनस्य दशमे ग्रहणम्
D. श्रुतिपाठयो विरोधे उदहारणम्IV. स्योनं ते सदनं कृणोमि

दत्तेषु विकल्पेषु समीचीनमुत्तरं चिनुत-

Correct Answer: (b) A-IV, B-I, C-II, D-III
Solution:परस्परं समुचित मिलान अस्ति- लिङ्गवाक्योः विरोधे उदाहरणम् स्योनं ते सदनं कृणोमि प्रकरण स्थानयोः विरोधे उदाहरणम् - विदेवनादिः राजसूयाङ्गम् अर्थपादयोः विरोधे उदाहरणम् अग्निहोत्र यवागू पाकयोः श्रुतिपाठयोः विरोधे उदाहरणम् - आश्विनस्य दशमे ग्रहणम् अतः विकल्प (b) सही है।